TSW 2026 | Relacja z prelekcji dr inż. Janusza Mazurka
Rak bakteryjny winorośli, wywoływany przez bakterię Allorhizobium vitis, pozostaje jednym z najpoważniejszych i jednocześnie najmniej widocznych zagrożeń dla winnic w Polsce i na świecie. Podczas tegorocznych targów TSW 2026 problem ten był tematem specjalistycznej prelekcji dr inż. Janusza Mazurka z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu – eksperta w dziedzinie fitopatologii i diagnostyki chorób roślin.
Patogen wyspecjalizowany, problem globalny
Jak podkreślił prelegent, Allorhizobium vitis jest patogenem o wyjątkowo wąskiej specjalizacji, atakującym niemal wyłącznie winorośl właściwą (Vitis vinifera). Odpowiada on za ponad 90% przypadków raka bakteryjnego winorośli na świecie. W przeciwieństwie do szeroko rozpowszechnionego Agrobacterium tumefaciens, który poraża ponad 140 gatunków roślin, A. vitis stanowi zagrożenie niemal wyłącznie dla sektora winiarskiego. Najnowsze badania genetyczne (Kuzmanovic et al., 2022) wskazują, że rak bakteryjny winorośli jest chorobą wywoływaną nie przez jeden, lecz przez co najmniej dwa gatunki: Allorhizobium vitis sensu stricto oraz nowo opisany Allorhizobium ampelinum sp. nov. Różnice między nimi dotyczą m.in. zdolności metabolicznych oraz degradacji związków fenolowych.
Choroba zaczyna się od rany
Mechanizm infekcji jest ściśle związany z uszkodzeniami tkanek roślinnych. Bakteria aktywuje plazmid Ti w odpowiedzi na związki fenolowe wydzielane przez zranione komórki winorośli. Następnie fragment T-DNA zostaje wbudowany w genom rośliny, inicjując niekontrolowaną produkcję hormonów wzrostu oraz opin – związków wykorzystywanych przez patogen jako źródło składników odżywczych. Proces ten prowadzi do powstawania charakterystycznych guzów, nekroz systemu korzeniowego oraz znacznego osłabienia roślin. Straty plonu mogą sięgać nawet 40%.
Mróz sprzyja rozwojowi choroby
Jednym z kluczowych czynników sprzyjających rozwojowi raka bakteryjnego są uszkodzenia mrozowe. Jak zaznaczył dr Mazurek, niskie temperatury powodują mikropęknięcia tkanek, które stają się główną drogą wnikania bakterii. W chłodniejszych regionach objawy choroby występują częściej i mają cięższy przebieg. Przykłady z Włoch i Stanów Zjednoczonych pokazują, że infekcja może pozostawać utajona przez wiele lat, uaktywniając się dopiero w sprzyjających warunkach klimatycznych.
Diagnostyka i profilaktyka kluczem do ochrony
W zakresie diagnostyki zwrócono uwagę na ograniczoną skuteczność klasycznych testów PCR ukierunkowanych na plazmid Ti. Nowoczesne startery molekularne, takie jak repa i virD3cons, umożliwiają nawet dziesięciokrotnie skuteczniejsze wykrywanie patogenu, także w materiale bez widocznych objawów chorobowych. Wśród działań profilaktycznych szczególne znaczenie ma termoterapia – zanurzanie sztobrów w wodzie o temperaturze 50–52°C przez 30–60 minut. Metoda ta nie eliminuje całkowicie bakterii, ale znacząco ogranicza ich liczebność. Uzupełnieniem jest produkcja materiału szkółkarskiego z merystemów wierzchołkowych oraz zakładanie mateczników na stanowiskach wolnych od wcześniejszej uprawy winorośli.
Biologiczne metody ochrony – obiecujący kierunek
Duże zainteresowanie uczestników konferencji wzbudziły metody biologicznej ochrony winnic. Szczepy bakterii z rodzaju Bacillus wykazują silne działanie antagonistyczne wobec A. vitis, redukując wielkość guzów nawet o blisko 40%. Szczególną uwagę poświęcono szczepowi E26 – nietumorogenicznemu A. vitis, który dzięki obecności genu mcp potrafi aktywnie migrować w kierunku ran i skutecznie konkurować z patogenem.
W podsumowaniu dr Mazurek zaprezentował hierarchię działań ochronnych, określaną jako „piramida bezpieczeństwa”
- Fundament – stosowanie wyłącznie certyfikowanego, wolnego od patogenów materiału nasadzeniowego
- Prewencja – właściwy dobór stanowiska, odmian i podkładek oraz minimalizacja uszkodzeń roślin
- Aktywna ochrona – wykorzystanie biologicznych środków ochrony
- Monitoring – regularna diagnostyka molekularna
Wnioski z prelekcji
Rak bakteryjny winorośli pozostaje chorobą trudną do całkowitego wyeliminowania, jednak – jak podkreślono podczas konferencji – możliwą do skutecznego kontrolowania. Kluczowe znaczenie mają profilaktyka, wczesna diagnostyka oraz świadome zarządzanie materiałem szkółkarskim. Zdaniem ekspertów przyszłość ochrony winnic leży w biologicznych metodach zwalczania, precyzyjnej diagnostyce oraz systematycznej edukacji producentów.
Autor artykułu: Sylwester Kościelecki
Dokumentacja: Dokumentacja fotograficzna z prelekcji 1
Materiał fotograficzny został udostępniony za zgodą TSW oraz właściciela praw autorskich – dr. inż Janusza Mazurka.
Sylwester Kościelecki
Właściciel Winnicy Kościeleckich
